Dolina Zwolenki zlokalizowana jest w obszarze porozcinanych i silnie zerodowanych wysoczyzn morenowych z okresu zlodowacenia środkowopolskiego. Dno doliny jest dość wąskie i jego szerokość wynosi od około 500 metrów do około 1 km przy ujściu (do rzeki Wisły).

Dno doliny wypełnione jest torfem. Dolina Zwolenki PLH 140006 zlokalizowana jest jednocześnie w Obszarze Chronionego Krajobrazu Dolina rzeki Zwolenki. Na zboczach widoczne są fragmenty terasy nadzalewowej o wysokości względnej wahającej się od 2 do 3 m. Czytelność formy doliny maskują zalegające w wielu miejscach przewiewane piaski, tworzące niewielkie wydmy.

Teren doliny rzeki Zwolenki stanowi bardzo bogatą mozaikę wzajemnie przenikających się biotopów – wodnych, podmokłych i suchych. Siedliska wodne reprezentowane są przez wolno płynącą rzekę i zakola oraz torfiarki o różnej powierzchni lustra wody. W dnie Doliny dominują podmokłe łąki, na których obecnie prowadzi się gospodarkę ekstensywną. Miejscami występują na nich kępy zarośli wierzbowych i łozowych oraz niewielkie, olszowe laski. Łagodnie wznoszące się piaszczyste zbocza doliny porastają suche sośniny, w większości są to pola uprawne i nieużytki rolne z roślinnością kserotermiczną.

Typy SIEDLISK wymienione w Załączniku I Dyrektywy Rady 92/43/EWG

  • 2330 - Wydmy śródlądowe z murawami napiaskowymi,
  • 3150 - Starorzecza i naturalne eutroficzne zbiorniki wodne ze zbiorowiskami z Nympheion, Potamion,
  • 6120 - Ciepłolubne, śródlądowe murawy napiaskowe (Koelerion glaucae),
  • 6510 - Niżowe i górskie świeże łąki użytkowane ekstensywnie (Arrhenatherion elatioris),
  • 7140 - Torfowiska przejściowe i trzęsawiska (przeważnie z roślinnością z Scheuchzerio-Caricetea),
  • 9170 - Grąd środkowoeuropejski i subkontynentalny (Galio-Carpinetum, Tilio-Carpinetum),
  • 91E0 - Łęgi wierzbowe, topolowe, olszowe i jesionowe (Salicetum albo-fragilis, Populetum albae, Alnenion).

Dolina Zwolenki jest jedną z najbogatszych i najcenniejszych ostoi flory i fauny charakterystycznej dla terenów podmokłych w regionie. Stwierdzono tu 10 gatunków z Załącznika II Dyrektywy Rady 92/43/EWG. Bogata fauna kręgowców licząca 17 gatunków ryb, 10 gatunków płazów, 79 gatunków ptaków lęgowych w tym (12 prawdopodobnych). Ważna ostoja żółwia błotnego (Emys orbicularis).

Bogata fauna bezkręgowców, w tym 25 gatunków ważek, 21 gatunków ślimaków lądowych i 43 wodnych. Dobrze zachowane roślinne zbiorowiska wodno-błotne. Występuje tu 6 typów siedlisk z Załącznika I Dyrektywy Rady 92/43/EWG zajmuje ponad 25 % obszaru.

Zgodnie z informacjami zawartymi w standardowym formularzu danych – Najistotniejsze zagrożenia dla wartości przyrodniczych tego obszaru stanowią: okresowe i miejscowe zanieczyszczenia wód rzeki Zwolenki i zbiorników wodnych (dołów po eksploatacji torfu), zarastanie gatunkami drzewiastymi i krzewami nie użytkowanych łąk i pastwisk, wycinanie zadrzewień.

Na terenie obszaru Natura 2000 Dolina Zwolenki zlokalizowany jest rezerwat przyrody – Borowiec o powierzchni 57,3 ha, utworzony w 1990 r.

Obszar Natura 2000 Dolina Zwolenki PLH 140006 najbardziej rozpoznawalny jest z występowania gatunku żółwia błotnego (Emys orbicularis), który obecnie zasiedla większość doliny rzeki – wliczając rezerwat przyrody Borowiec.

Robert Małysa