Niewielka rzeczka o długości 23 km, stanowi prawy dopływ Mlecznej. Źródła znajdują się pod Makowcem (gmina Skaryszew) na wysokości ok. 180 m n.p.m., poniżej Jedlni-Letnisko uchodzi do niej Gzówka, na której pod koniec lat 70-tych utworzono zbiornik zaporowy.

Pacynka płynie przez Równinę Radomską, opasając jak wstęga południowo-zachodni skraj Puszczy Kozienickiej.

W XIII w. cystersi wąchoccy, posiadający Gołębiów i Wolę Gołębiowską otrzymali prawo polowania na okolicznych rzekach na bobry, a więc prawdopodobnie także na Pacynce. Nazwa pochodzi od młyna, który otrzymał od króla Władysława Jagiełły na mocy przywileju z 1433 r. "mostowniczy królewski" Pac. Stąd wziął nazwę młyn i osada młynarska (Pacynka), a z czasem i rzeczka. Dawniej był tu duży staw, na którym do I wojny światowej istniały 2 młyny. Na Pacynce i jej dopływie Gzówce, zwanej także Mokrą Rzeką istniało 10 młynów (Gzowice, Mokrzec, Siczki, Piotrowice, Antoniówka, Pacyna, Kozłów, Lesiów, Owadów). Obecnie nie ma już żadnego! (Piasecki K. 1990).

Dolina Pacynki jest obszarem niezwykle ciekawym przyrodniczo, szczególnie na środkowym odcinku, meandrując i często wylewając wiosenną porą, sprawia wrażenie dzikiej i nietkniętej ludzką ręką. W okolicy Rajca sąsiedztwo doliny porastają okazałe lasy dębowo-sosnowe. Wszystko to sprzyja występowaniu ciekawych gatunków fauny i flory. Na odcinku Pacynki między Siczkami a Rajcem Letnisko rzeka zasilana jest przez liczne, dość wydajne źródła (płynie wciętą doliną, ograniczoną wysokimi zboczami), jedno z tych źródeł (św. Jana) zostało zagospodarowane przez Nadleśnictwo Radom na potrzeby ścieżki dydaktycznej "Nad Pacynką".

Ze świata zwierząt na terenie doliny najlepiej została poznana gromada ptaki. Dzięki badaniom prowadzonym przez Jacka Słupka, a później również przez nas, udało się wykazać gniazdowanie gatunków zasługujących na uwagę: wodnik, derkacz, kszyk, słonka, strumieniówka, świerszczak, dudek, jarzębatka, krętogłów, dzięcioł zielony, dzięciołek. Lista lęgowych gatunków znacznie się wydłuża, jeżeli poszerzymy ją o pospolitsze latające stworzenia (m.in. rokitniczka, trzciniak, słowik szary, potrzos, strzyżyk, pokrzewki). Wymienić należy inne rzadkie zwierzęta, dla których urokliwa dolina Pacynki stała się ostoją, owady: modraszek telejus, zmrocznik jałowcowiec, ssaki: orzesznica i popielica oraz mopek i mroczek pozłocisty, nie brakuję lisów, sarnich rodzin oraz borsuka i prawdopodobnie jenota, które to zapuszczają się w dolinę z leśnego kompleksu. Można spotkać również wiele ciekawych gatunków roślin m.in: wawrzynek wilcze łyko, lilia złotogłów, jaskier kaszubski, listera jajowata.

Wszystkie te elementy nadają dolinie tej niedużej rzeczki, osobliwy charakter, przyciągając ponownie do swych uroczysk, tak przyrodników jak i zwykłych ludzi, pragnących nacieszyć się jej widokiem. I choć wchodzi w skład otuliny Kozienickiego Parku Krajobrazowego, niestety nie jest poza tym prawnie chroniona żadną indywidualną forma ochrony – na co bezsprzecznie zasługuje!

Marcin Łukaszewicz