Licznie występujące w okolicach Iłży "łomiki" powstałe w wyniku pozyskiwania kamienia do celów gospodarczych oraz odsłonięcia naturalne (np. na Górze Zamkowej) obfitują w ślady życia z końca górnej jury. Skamieniałości te to przedstawiciele górnojurajskiej fauny morskiej.

Najobficiej występują tutaj drobne skorupki otwornic. Stanowią one podstawowy budulec skał wapiennych powstałych w tym okresie. Otwornice to żyjące w morzu organizmy jednokomórkowe, prowadzące przeważnie bentoniczny (denny) tryb życia. Wśród nich spotykane są także duże skorupy należące do ramienionogów, zwierząt morskich często przytwierdzonych do dna nóżką. Ich wapienna muszla składa się z dwóch połówek: grzbietowej i brzusznej. Cechą, od której wzięła nazwę ta grupa zwierząt to długie, proste lub zwinięte ramiona służące do napędzania z wodą pokarmu. Znaleziono tu także amonity, czyli głowonogi posiadające muszle zwykle spiralnie zwinięte, przypominające róg barana (stąd nazwa: Amon - bóg Egipski, którego symbolem jest głowa barana). Wnętrze tych muszli podzielone było przegrodami na poszczególne komory połączone za pomocą skórnego lejka, otoczonego wapienną osłonką. Za jego pomocą amonit mógł regulować siłę odrzutu przy poruszaniu się w wodzie. Poza pierwszą komorą, w której mieszkało zwierzą, reszta wypełniona była gazem.

Często wśród skamieniałości można również spotkać skorupki jeżowców. Są to zwierzęta morskie znane od 500 mln lat, krewni rozgwiazdy, w odróżnieniu od niej nie posiadające ramion. Pancerz jeżowca składa się z mocno ze sobą połączonych płytek wapiennych, a obecne na nim kolce osadzone są przeważnie na główkach stawów i poruszane są mięśniami.

Dwa kilometry na południe od Iłży znajduje się kamieniołom w Błazinach Górnych. Miejsce to już od dawna było przedmiotem badań geologicznych. Pierwsi badacze przybyli tutaj już w końcu XIX wieku. Obserwując liczący około 40 metrów profil geologiczny odsłonięty w kamieniołomie można prześledzić kilka milionów lat historii tego obszaru. Tutejsze wapienie powstały jako osad na dnie płytkiego morza. W poszczególnych warstwach profilu geologicznego można odkryć szczątki organizmów żyjących kiedyś na dnie ciepłego zbiornika wodnego. Kamieniołom w Błazinach znany jest przede wszystkim z występowania nerinei – dużych ślimaków morskich. Zachowały się one do naszych czasów w postaci stożkowatych, kilku a nawet kilkunastocentymetrowych odcisków i środek (odcisk wnętrza muszli). Znaleziono też tutaj nowy (opisany po raz pierwszy) gatunek ślimaka. Nazwano go w związku z tym miejscem – crytolocus błazinensis. Stąd pochodzą wzorcowe okazy jego muszli. Poza ślimakami znaleziono też liczne muszle małży, ramienionogów oraz resztki koralowców i glonów. W profilu geologicznym kamieniołomu występują także dwie warstwy wapieni z krzemieniami – buły krzemienne. Z zewnątrz wyglądają one jak zwykłe szare kamienie. Po rozłupaniu można zauważyć charakterystyczne ciemniejsze i jaśniejsze pasy.

Interesujące pod względem geologicznym i paleontologicznym jest także inne miejsce w okolicach Iłży, niedaleko drogi biegnącej przez osiedle Malenie do Krzyżanowic. Ciekawostką jest to, że w tutejszych wapieniach napotkano na zęby gadów. Znaleziono też unikatowy kopalny pancerz jurajskiego żółwia morskiego. Jest to największy tego typu znany okaz w Polsce.

Jacek Słupek