Największym europejskim fragmentem naturalnego, nieuregulowanego koryta rzecznego jest środkowy odcinek biegu Wisły (od ujścia Sanu do Zalewu Włocławskiego) liczący ok. 350 km. Mniejsze odcinki rzek o naturalnym korycie można spotkać tylko we Francji, na Środkowej Loarze (80 km) i we Włoszech, na Dolnym Padzie (120 km). Wisła Środkowa stanowi wschodnią granicę Ziemi Radomskiej na długości ok. 140 km. Ze względu jednak na różnice należy podzielić ją na dwa odcinki:

- Południowy (od ujścia rzeki Kamiennej do wysokości Puław) to Małopolski Przełom Wisły. Zbocza doliny dość strome, poprzecinane licznymi jarami i wąwozami wznoszą się na wysokość do 60-80 m ponad poziom rzeki. Pod Kazimierzem występuje największe zwężenie doliny, a wysokość pokrytych lessem wschodnich zboczy wynosi od 80 do 100 m.

- Północny (od Puław do ujścia Pilicy). Charakteryzuje się dla odmiany szerokim korytem i o wiele większą niż na poprzednim, północnym odcinku liczbą wysp i piaszczystych łach. Brzegi rzeki i taras zalewowy w większości zajmują łozowiska oraz łąki i pastwiska. Na obszarze tym występują także resztki lasów łęgowych (wierzbowo-topolowych). Obecność wielu piaszczystych wydm i wysp, zarośli, lasów łęgowych, a wreszcie (kształtowanych przez trwający od stuleci wypas bydła i koni) pastwisk wpływa na bogactwo gatunkowe tutejszej fauny i flory.

Do avifauny lęgowej doliny zaliczono ponad 50 gatunków ptaków wodno-błotnych. Piaszczyste plaże stanowią miejsce lęgów i żerowania m.in. sieweczki obroźnej – gatunku z kart Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt, której liczebność na "naszym" odcinku Wisły określono na ok. 60 par, co stanowi 20 % całej polskiej populacji. Jest to ptak związany raczej z wybrzeżem morskim niż wnętrzem lądu, jednak krótka ruń trawy i piaszczyste plaże stanowią dla sieweczek bardzo odpowiednie jak widać środowisko. Tuż po wiosennym przylocie ptaki odbywają loty tokowe, w wyniku których samice dobierają sobie partnera. Najczęściej wybór pada na małe samce, ponieważ są one zwykle bardziej wytrwałe, w odróżnieniu od swych większych pobratymców. Od początku maja do końca lipca pary przystępują do lęgów, wykorzystując dołki na pastwisku lub wygrzebując je same na plaży. W każdy taki dołek samiczka składa cztery białe, z czarnymi plamami jaja.

Oprócz sieweczki obroźnej wydmę zamieszkuje jej krewniaczka – sieweczka rzeczna. Jest to ptak mniejszy od poprzedniego, preferujący inny typ środowiska. Na wydmie zajmuje ona kamienistą część plaży, na której również żeruje. Piaszczysta plaża umożliwia gnieżdżenie się także najmniejszej rybitwie świata – rybitwie białoczelnej oraz rybitwie zwyczajnej. Brzegi rzeki zamieszkuje charakterystyczny dla naszych wód brodziec piskliwy. Podmokłe fragmenty nadrzewnych łąk to miejsce gniazdowania kulika wielkiego, który choć jest ptakiem siewkowatym to sam może stanowić zagrożenie dla piskląt, gnieżdżących się w pobliżu jego krewniaków, tj.: brodźca krwawodziobego, rycyka oraz czajki. Zadrzewienia nadrzeczne to miejsce gniazdowania najpiękniejszego z polskich słowików – podróżniczka, jak również odlatującej na zimowiska w Azji, a przybyłej do nas ze wschodu – dziwonii. Wiślane wyspy stanowią miejsce gniazdowania, co najmniej 4 gatunków mew: najpospolitszej mewy śmieszki, mewy pospolitej, (której 90% polskiej populacji gnieździ się właśnie na Wiśle) oraz mewy srebrzystej i czarnogłowej. Mewa srebrzysta jest nowym nabytkiem naszej fauny, gniazdując w Polsce zaledwie od połowy lat siedemdziesiątych. Jest skutecznym drapieżnikiem, rabującym gniazda innych mew i ptaków. Duże rozmiary ciała (porównywalne do gęsi) sprawiają, że może być groźna nawet dla dorosłych kaczek. Mewa czarnogłowa jest najrzadszą mewą w Polsce, a jej liczebność nie przekracza 10 par.

Późnym latem i jesienią zaczynają pojawiać się ptaki, które wędrują na południe w kierunku swych zimowisk. Wisła stanowi dogodne miejsce odpoczynku i żerowania dla gnieżdżących się na północy: brodźca śniadego, leśnego oraz kwokacza. Z dalekiego półwyspu Tajmyr przylatują biegusy krzywodziobe, a czasem można spotkać gościa z dalekiej, położonej za kręgiem polarnym Nowej Ziemi – biegusa rdzawego. Zatrzymują się tu również inne biegusy: biegus zmienny, mały i malutki oraz niezwykle rzadki w głębi lądu biegus płaskodzioby i biegus piaskowiec. Na zimowiska ciągną tu także litewskie mewy śmieszki, kormorany, łabędzie i dzikie gęsi. Zimą Wisła stanowi miejsce zimowania łabędzia niemego, kaczek: krzyżówki, cyraneczki i odżywiających się rybami, traczy. Wśród nich można zobaczyć również kaczki morskie: lodówkę, rzadziej uhlę. Wiosną na brzegu rzeki pysznią się wspaniale ubarwione samce bataliona. Wisła jest miejscem życia największej naszej żaby – śmieszki. Dorosłe osobniki tego gatunku mogą być groźne nawet dla małych piskląt kaczek. Wydmy są miejscem występowania rzadkiego płaza – huczka ziemnego. Rogowy modzel na tylnych palcach tego płaza umożliwia szybkie zakopanie się w sypkim gruncie (do 1 m) w razie niebezpieczeństwa. W wodach Wisły żyje 31 gatunków ryb. Na szczególną uwagę zasługuje chroniona różanka, która ikrę składa do wnętrza małży oraz certa, migrująca na tarło z morza do karpackich dopływów Wisły. Jej liczebność uległa znacznemu zmniejszeniu po wybudowaniu stopnia wodnego we Włocławku. Większe wyspy zasiedlają ssaki m.in. sarny i lisy. Od początku lat dziewięćdziesiątych Wisła coraz liczniej jest powtórnie zasiedlana przez wytępione wcześniej bobry i wydry. Bobry na tak wielkich rzekach nie budują żeremi zadowalając się norami wygrzebanymi na brzegu rzeki. Dolina Wisły stanowi zachodnią granicę występowania niewielkiego gryzonia – smużki. Posiada on długi, przekraczający długość tułowia ogon, który pozwala jej zręcznie poruszać się w gęstwinie zarośli. W okresie od października do kwietnia zapada w letarg, zimując w norach przez siebie wykopanych. Jako zwierzę nocne wraz z występującymi licznie w dolinie szczurami wędrownymi staje się łupem przede wszystkim sów.

Jacek Słupek