Akcja liczenia gniazd bociana białego (Ciconia ciconia) została przeprowadzona w ramach VI Światowego Cenzusu tego gatunku. Planowe i metodyczne, wykonywane w 10-letnich odstępach akcje liczenia, przeprowadzane wg. ujednoliconej metodyki, datuje się w Polsce od roku 1974 (następnie 1984, 1994-5, oraz 2004 r.). W roku 2004 akcja liczenia gniazd bociana białego na terenie powiatu radomskiego koordynowana była przez Dział Przyrody Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu. W akcji wzięło udział 14 obserwatorów wolontariuszy, którzy skontrolowali teren 13 gmin wchodzących w skład powiatu. Należy zaznaczyć, że tym razem akcją liczenia objęto również teren gminy Wolanów, której nie uwzględniono (z powodu braku danych) w spisie sprzed 10 lat.

Podczas zbierania informacji o gniazdach kierowano się wskazówkami PTOP "Pro Natura" – krajowego koordynatora akcji. Odnosiło się to zwłaszcza do systemu stosowanych skrótów oraz wzorów wypełnianych ankiet. W fazie opracowywania wyników liczenia stosowano natomiast ogólnie przyjętą metodykę zawartą w opracowaniu pod red. Zbigniewa Jakubca "Populacja bociana białego Ciconia ciconia L. W Polsce", cz. I, PWN Warszawa-Kraków 1985.

Na podstawie porównania wyników liczeń sprzed 10 lat z uzyskanymi obecnie daje się stwierdzić przede wszystkim, że nastąpił dalszy znaczący wzrost populacji bociana białego w powiecie radomskim: tj. o 28% więcej – 180 par (141 par w 1994 r.). Wzrostowi uległy także wskaźniki zagęszczenia populacji StD (liczba par/100 km2 powierzchni ogólnej) – 11 par obecnie w stosunku do 8,2 par w 1994-5 (wzrost o 34%); oraz StDB (liczba par na 100 km2 użytków zielonych – 103,5 par obecnie w stosunku do 88,2 par 10 lat wcześniej (wzrost o 17%). Wskaźnik StDB jest najbardziej wiarygodnym miernikiem zagęszczenia populacji bowiem odnosi się do potencjalnych obszarów żerowiskowych tego gatunku. Zebrane dane wskazują ponadto jednoznacznie na ścisłą korelację ilości stwierdzonych par w danej gminie z powierzchnią obecnych w jej obrębie użytków zielonych. Wzrostowi uległa również ogólna liczba stwierdzonych gniazd – 222 gniazda obecnie w stosunku do 156 gniazd sprzed 10 lat (wzrost o 42%). Sama liczba gniazd nie jest jednak miarodajnym wskaźnikiem sukcesu populacyjnego czy też rozrodczego gatunku. W spisie ujęto bowiem wszystkie stwierdzone gniazda; w dobrym i złym stanie, opuszczone i zajęte, zajęte przez parę odnoszącą sukces lęgowy, parę bez sukcesu, pojedyncze osobniki odwiedzające gniazdo regularnie i nieregularnie, itd, itp. Podczas lustracji samych gniazd zebrano równocześnie informacje, które pozwoliły wysnuć wnioski  odnośnie zmian preferencji siedliskowych tego gatunku. Otóż 26% więcej gniazd niż 10 lat wcześniej usytuowanych zostało na słupach, natomiast o 20% mniej gniazd niż w latach 1994-5 znalazło swoje usytuowanie na drzewach i o 4% mniej gniazd stwierdzono na budynkach. Widać więc wyraźnie, że mimo wciąż przeważającej liczby gniazd zakładanych na drzewach (57%) następuje ich liczebne zmniejszanie na korzyść gniazd zakładanych na słupach (usytuowanych przeważnie na platformach). Spowodowane jest to najprawdopodobniej dwoma czynnikami tj.: zmniejszającą się liczbą starych drzew o rozłożystych koronach (dogodnych do gniazdowania) oraz faktem zakładania coraz większej ilości platform na słupach trakcji elektrycznej (także z inicjatywy i na koszt samych Zakładów Energetycznych). Bezpośrednio o sukcesie lęgowym bociana białego w powiecie radomskim w roku 2004 mówi nam natomiast wskaźnik Jzm (średnia liczba piskląt przypadająca na jedno gniazdo z młodymi), który wyniósł 3,1 młodych. Dla porównania w latach 1994-5 wskaźnik ten wynosił 2,6 młodych.

Podsumowując wyniki liczenia gniazd bociana białego w powiecie radomskim należy stwierdzić korzystną dla gatunku, w przypadku większości gmin, tendencję rozwojową objawiającą się zwiększeniem wszelkich parametrów i wielkości charakteryzujących lokalną populację. Jest to możliwe przede wszystkim dzięki przychylnemu nastawieniu lokalnej społeczności wyrażającemu się w stałej trosce i dbałości o obecne i potencjalne miejsca gniazdowania bociana białego, zarówno ze strony zwykłych mieszkańców jak i władz lokalnych. Wyraża się to także w stale zwiększającej się liczbie zakładanych z myślą o tym gatunku platform gniazdowych. Sukces populacyjny bociana białego możliwy jest także dzięki jego elastyczności siedliskowej, która pozwala mu dostosować się do otoczenia człowieka mimo jego wciąż rosnącej ingerencji w środowisko i zmian cywilizacyjnych przekształcających tradycyjny krajobraz rolniczy. Nie bez znaczenia wydaje się również zmniejszająca się stale od lat 90-tych (z uwagi na wysokie koszty nawozów sztucznych) chemizacja upraw rolniczych, pozwalająca na stabilne funkcjonowanie agrocenoz będących główną bazą pokarmową bociana białego. Nie należy jednak zapominać, że mino ogólnej tendencji wzrostowej w przypadku 3 gmin (tj.: gminy Radom, Wierzbica i Zakrzew) odnotowano zjawisko wręcz odwrotne tj. wyraźny regres liczebności i innych wskaźników populacyjnych. Trudno dociekać jednoznacznych powodów takiej sytuacji lecz logicznym wydaje się zwiększenie troski o ten symboliczny dla Polaków gatunek ze strony władz gminnych.

Marek Słupek