Obecnie na terenie naszego regionu zbiory przyrodnicze dokumentujące przyrodę gromadzą głównie instytucje kultury bądź związane z ochroną przyrody. Są nimi: Izba Dydaktyczno-Muzealna Kozienickiego Parku Krajobrazowego, Dział Przyrody Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu, Arboretum i Centrum Edukacji Ekologicznej w Marculach część zbiorów pochodzących z naszego terenu spotkamy również w zbiorach muzeum na Świętym Krzyżu (Świętokrzyski Park Narodowy), Muzeum Regionalne w Tomaszowie Mazowieckim, Kazimierzu Dolnym, Starachowicach, czy w Spale. Nieliczne można spotkać w zbiorach muzeów w Warszawie w Muzeum Łowiectwa i Jeździectwa (większość najładniej spreparowanych ptaków pochodzących z kolekcji Stanisława Zielińskiego), Muzeum Ziemi (skorupa jednego z najstarszych żółwi morskich znalezionego na Ziemiach Polskich z Krzyżanowic pod Iłżą), Krakowie (zbiory kości zwierzęcych i artefakty ze stanowiska człowieka neandertalskiego w Zwoleniu) czy nawet w Olsztynie (czaszka tura znad Zwolenki) i Lwowie (skrzekot z Lasów Końskich bądź Puszczy Rozwadzkiej (?) z połowy XIX w.).


Izba Dydaktyczno-Muzealna Puszczy Kozienickiej w Augustowie.

Izba mieści się w starej, wybudowanej w roku 1905 leśniczówce zaadoptowanej do potrzeb wystawienniczych oraz prowadzenia zajęć dydaktycznych.

W zbiorach Izby znajduje się fauna i flora typowa dla Puszczy Kozienickiej, ze szczególnym uwzględnieniem ptaków i ssaków. Obok zwierząt współcześnie tu występujących obejrzymy również te, które wyginęły, są to m.in. głuszce, cietrzewie, wilki jak również te, których liczebność w ostatnich latach dramatycznie spada m.in. kraski i dudka. Na uwagę zasługuje spreparowana łapa niedźwiedzia znaleziona w połowie lat dziewięćdziesiątych w okolicach Kozienic, która (jak wiele na to wskazuje) może pochodzić od skłusowanego osobnika przybyłego w te strony. Ogółem zbiór liczy ponad 100 okazów miejscowej fauny. Oprócz zbiorów przyrodniczych w Izbie znajdują się zbiory etnograficzne i historyczne związane z Puszczą. Uzupełnieniem jest także sala dydaktyczna wyposażona m.in. w filmy przyrodnicze pokazujące najpiękniejsze zakątki Kozienickiego Parku Krajobrazowego. W pobliżu leśniczówki znajduje się ekspozycja dawnego sprzętu leśnego, a także wagoniki nie istniejącej już kolejki leśnej, a także stara, bo założona w 1933 roku wyłuszczarnia nasion. Dopełnieniem jest 220-letni dąb szypułkowy pomnik przyrody i stara lipa z czynną barcią.


Dział Przyrody Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu.

Zbiory przyrodnicze Działu Przyrody są kontynuacją gromadzonej przez Polskie Towarzystwo Krajoznawcze już od roku 1913. Z uwagi na brak fachowej opieki i niewielką ich liczbę w roku 1965 planowano ich przekazanie szkołom i Muzeum Narodowemu w Kielcach, działania przyrodników radomskich zapobiegły jednak temu, Dynamiczny rozwój kolekcji datuje się od chwili przekształcenia Muzeum Regionalnego w Radomiu w Muzeum Okręgowe. Rozwój kolekcji obrazuje fakt, iż w roku 1974 w zbiorach ornitologicznych Działu znajdowało się 85 okazów, w roku 1984 – 558, w roku 1994 - 690, a w 1999 – 1029. Obecnie w zbiorach znajduje się 3380 okazów kręgowców, 4600 bezkręgowców (głównie owady), 317 skamielin oraz 4000 karty zbiorów zielnikowych, na uwagę zasługują zbiory zdjęć przyrodniczych najlepszych polskich fotografików przyrodniczych Artura Tabora, Sławomira Wąsika i  W. Sujaka. Do najcenniejszych kolekcji należy jeden z największych w Polsce zbiór jaj ptasich Leopolda Pac-Pomarnackiego. Do szczególnie rzadkich okazów w niej należą jaja dropia, strepeta, czarnowrona, kraski, rybitwy wielkodziobej czy brodźca leśnego z terenu Puszczy Kozienickiej. W kolekcji ptaków znajdują się okazy cytowane w ogólnopolskich opracowaniach naukowych, należą do nich puszczyk uralski, cyranka bajkalska, oraz pochodząca z Ameryki Północnej zalatująca do Europy wyjątkowo sterniczka. Ponadto: orzeł przedni, bielik, puchacz, cietrzewie, głuszce oraz bogaty zbiór drobnych ptaków, wśród których znajduje się m.in.: wąsatka, czeczotki, jemiołuszka, żołna i inne. Wśród zbioru ssaków na uwagę zasługuje rosomak, największy z drapieżnych łasicowatych, suhak – euroazjatycka antylopa, muflon, daniel, czy drobne ssaki w tym chomik europejski, orzesznica i norka amerykańska. Osobnym zbiorem jest kolekcja afrykańska, której początek dały trofea myśliwskie gromadzone w Radomiu już od 1913 r. Z tej kolekcji na uwagę zasługuje m.in. mamba pospolita – jadowity nadrzewny wąż, pingwin przylądkowy zwany z racji swego głosu przypominającego osła – tońcem, należący razem z dropikiem czarniawym (znajdującym się także ww. kolekcji) do gatunków zagrożonych wymarciem. Kolekcje ptaków uzupełniają charakterystyczne (endemiczne) dla kontynentu afrykańskiego czepigi zwane przez miejscową ludność z racji swojego zachowania ptakami-myszami oraz sierpodudki. Ssaki reprezentują medaliony (wypreparowane popiersia) afrykańskich antylop: impali, oryksa południowego, bawolca rudego, gnu oraz żywiące się m.in. wężami, mangusty. Gromadzone przez dział zbiory obejmują także kolekcje motyli i chrząszczy z Borneo oraz owadów krajowych pochodzących z terenu Radomia tj. "Motyle doliny Kosówki", "Motyle Potkanowa", "Chrząszcze Lasu Kapturskiego", "Owady Wincentowa", a także regionu tj. "Chrząszcze Puszczy Kozienickiej" i zbiór p. Jana Siekierskiego "Chrząszcze Południowego Mazowsza".

Licząca ponad 300 skamielin kolekcja paleontologiczna obejmuje m.in. ciosy i zęby mamuta znalezione podczas budowy Fabryki Broni w Radomiu w roku 1923, możdżeń tura ze Szczerbówki k. Grójca, zbiory amonitów w tym największego o średnicy 6 cm, a także kość udową gada triasowego (Notosaur) z Gór Świętokrzyskich, ostatnio wzbogacone o ślady dinozaurów z Błazin oraz pterozaura z Wierzbicy.

Zbiory zielnikowe to oprócz wspomnianego "Zielnika Rodziny Dąbkowskich", zielniki zebrane w Laponii oraz dokumentujące florę torfowisk w Pakosławiu i Sieklukach. Obecnie zbiory przyrodnicze Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu są największymi na Mazowszu, tak różnorodnymi, po zbiorach Muzeum i Instytutu Zoologii PAN w Warszawie.


Muzeum Przyrody i Techniki w Starachowicach.

Muzeum zostało powołane do życia 1 stycznia 2001 roku decyzją Rady Powiatu Starachowickiego. Jest zatem pierwszym muzeum powstałym w XXI wieku w Polsce. Muzeum prezentuje zabytki techniki m.in. maszynę parową, która trafiła do Starachowic z Powszechnej Wystawy Przemysłowej w Paryżu w 1889 roku. Muzeum Przyrody oraz samochody produkowane przez byłą FSC. Są wśród nich: pierwszy z całej rodziny STAR 20 oraz terenowy STAR 266R uczestnik X Rajdu Paryż – Dakar z 1988 roku oraz zbiory paleontologiczne. Ekspozycja paleontologiczna, obejmuje zbiór skamieniałości – tropów zwierząt żyjących w rejonie Gór Świętokrzyskich przed 200 milionami lat. Uzupełnieniem tej kolekcji jest szkielet Opisthocelikaudii – 80 tonowego roślinożercy – odkryty przez polskich paleontologów na pustyni Gobi w 1965 roku.

Na podstawie strony internetowej Muzeum Przyrody i Techniki w Starachowicach.


Muzeum Regionalne w Zwoleniu.

Muzeum gromadzi dobra kultury regionalnej, sztuki, historii, numizmatyki, wytworów sztuki profesjonalnej i ludowej, ale także zbiory skamieniałości odkrytych w dawnej strzelnicy w rejonie ul. Podłęcznej. Głównie to szczątki kostne zwierząt prahistorycznych z okresu środkowego paleolitu oraz narzędzia krzemienne takie jak zgrzebła, pięśniaki, które znaleziono na dawnym stanowisku łowieckiego neandertalczyka. To jedno z nielicznych stanowisk łowieckich tego gatunku w europie środkowej datowanego na ok. 87 000 lat wstecz. Wśród szczątków zwierząt znaleziono m.in. kości nosorożca włochatego, koni, bizonów, które najprawdopodobniej były zabijane w wąwozie prowadzącym do wodopoju nad pra-Zwolenką.

Na podstawie strony internetowej Miasta i Gminy Zwoleń.


Ekspozycja Przyrodnicza w Nadleśnictwie Radom.

Ekspozycja znajduje się w części sali prelekcyjnej Nadleśnictwa przy ul. Janiszewskiej. Wykonana diorama pomysłu kol. Marka Słupka przedstawia fragment lasu z charakterystycznymi dla obszaru gatunkami zwierząt leśnych ze szczególnym uwzględnieniem Lasu Kapturskiego. Eksponaty pochodzą w większości ze zbiorów Działu Przyrody Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu, zbiory entomologiczne przedstawiające owady leśne są własnością Nadleśnictwa. Uzupełnieniem są plakaty wydane przez Miejską Pracownię Urbanistyczną w Radomiu z cyklu Przyroda Radomia "Las Kapturski" i "Ptaki Lasu Kapturskiego".

Artykuł będzie rozbudowywany.


Muzeum Jurajskie.

Na terenie Bałtowskiego Parku Jurajskiego stowarzyszenie "Delta" zorganizowano niewielką lecz ciekawą ekspozycję zbiorów paleontologicznych i minerałów. Łącznie zgromadzono tu ponad 300 skamieniałości i minerałów eksponowanych w dwóch salach stylizowanych na nisze skalne. Oprócz stosunkowo skromnego (co nie jest wcale błędem o ile było świadomie zamierzone) zbioru skamieniałości z Gór Świętokrzyskich eksponowane są świetnie zachowane odciski i skamieniałości pochodzące z Maroka, uzupełnią je zbiory m.in. z terenu Niemiec i Libanu. Niewielka diorama ukazuje dość realistyczną rekonstrukcję Archeopteryksa i jego środowiska. Na uwagę zasługują także odciski jurajskich ryb z Libanu. Patronat nad muzeum sprawuje Państwowy Instytut Geologiczny.

Artykuł będzie rozbudowywany.


Centrum Edukacji Przyrodniczej im. ks. bp Jana Chrapka w Nadleśnictwie Marcule.

Centrum posiada niewielkie zbiory entomologiczne (o charakterze bardziej edukacyjnym niż dowodowym) oraz przedmioty i sprzęty związane z gospodarka leśną, w tym z bartnictwem, które w naszym rejonie najdłużej bo prawie do początku I wojny światowej trwało w Puszczy Iłżeckiej. Częścią Centrum jest arboretum o powierzchni 6,5 ha w którym zgromadzono około 600 gatunków i odmian drzew, krzewów i bylin z całej strefy klimatu umiarkowanego. Najliczniej reprezentowane są drzewa z rodzaju klon – 30 gatunków i magnolia – 26 gatunków. Arboretum podzielone jest na kilka działów w tym:

  • Flora rodzima
  • Flora obca
  • Alpinarium
  • Rośliny wrzosowate
  • Klony
  • Magnolie

Znajduje się tu również małe "Alpinarium" z kolekcją roślin górskich. Planowane jest utworzenie azylu dla ptaków.

marcule01 marcule02 marcule03 marcule04 marcule05 marcule06 marcule07 marcule08 marcule09 marcule10 marcule11 marcule12 marcule13 marcule14 marcule15 marcule16 marcule17 marcule18 marcule19 marcule20 marcule21 marcule22 marcule23 marcule24 marcule25 marcule26 marcule27 marcule28 marcule29 marcule30 marcule31 marcule32 marcule33

Artykuł będzie rozbudowywany.

Jacek Słupek